Oversterfte tijdens de coronapandemie vooral bij ouderen en mannen
Tijdens de eerste jaren van de coronapandemie (2020 en 2021) zijn in Nederland ruim 13.000 extra mensen overleden die 65 jaar of ouder waren. Dat blijkt uit onderzoek van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC) onder bijna 3,8 miljoen mensen. Deze oversterfte kwam vooral voor tijdens de drie grote coronagolven. De oversterfte nam toe met de leeftijd en was het hoogst bij mannen van 90 jaar en ouder. Bij gevaccineerde mensen kwam minder oversterfte voor. Het onderzoek is mogelijk gemaakt door ZonMw en vandaag gepubliceerd in het European Journal of Epidemiology.
Piek tijdens coronagolven
Tijdens de coronapandemie in 2020 en 2021 was er 0,34 procent oversterfte onder Nederlanders van 65 jaar en ouder, blijkt uit onderzoek van het LUMC. “Dat lijkt een klein percentage, maar het gaat om duizenden mensen,” zeggen arts-onderzoeker Eva Koster en biostatisticus Liesbeth de Wreede van de afdeling Biomedical Data Sciences van het LUMC.
Die oversterfte hing duidelijk samen met coronabesmettingen en piekte op de momenten dat het aantal besmettingen hoog was. Tussen de golven door was de sterfte soms juist lager dan verwacht. Het risico om te overlijden was vooral hoog in de eerste maand na een besmetting en bleef ook daarna verhoogd ten opzichte van normale sterfte.
Vaccinatie verlaagt het risico
Na de start van de vaccinatiecampagne in 2021 hadden gevaccineerde mensen na besmetting een veel lagere kans op overlijden dan besmette mensen zonder vaccinatie. Dat was het geval zowel kort na de besmetting, als in de periode daarna.
Bij gevaccineerde mensen zonder besmetting lag de sterfte tijdelijk zelfs iets lager dan verwacht. Dit komt waarschijnlijk doordat mensen die zich laten vaccineren gemiddeld wat gezonder zijn, het zogeheten healthy vaccinee effect. Daarbij spelen meerdere factoren een rol. Zo konden mensen met koorts zich tijdelijk niet laten vaccineren, en ook sociaaleconomische verschillen spelen mee. Een deel van de lagere sterfte in de gevaccineerde groep kan hierdoor worden verklaard.
Tegelijk blijkt uit het onderzoek dat het healthy vaccinee effect maar voor een deel van het verschil in oversterfte na besmetting zorgt. “Het beschermende effect van vaccinatie is duidelijk aanwezig,” benadrukt Koster. De onderzoekers concluderen dat vaccinatie een grote rol heeft gespeeld in het verminderen van oversterfte tijdens de pandemie.
Niet alleen leeftijd maar ook geslacht speelt een rol
De onderzoekers gebruikten een rekenmodel dat op basis van data van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) mensen in de tijd volgt: van gezond naar besmetting, vaccinatie en overlijden. Met zo’n multi-state model wordt niet alleen zichtbaar hoeveel mensen overlijden, ook wanneer dat precies gebeurt en wat eraan voorafgaat.
De studie laat zien dat het risico op oversterfte tijdens de coronapandemie niet alleen afhing van besmetting, maar ook van leeftijd en geslacht. Hoe ouder mensen waren, hoe groter de oversterfte. Mannen hadden in bijna alle leeftijdsgroepen een hoger risico dan vrouwen. Het hoogste risico werd gezien bij mannen van 90 jaar en ouder.
Model inzetten bij nieuwe pandemie
Het risico op oversterfte tijdens de coronapandemie hing niet alleen samen met besmetting en vaccinatie, maar ook met leeftijd en geslacht.
Volgens Koster en De Wreede zijn deze inzichten belangrijk voor toekomstige pandemieën. “Met dit soort modellen kunnen we sneller zien wie risico loopt en wat het effect is van vaccinaties,” zeggen ze. “Dat helpt om betere keuzes te maken, bijvoorbeeld over wie je als eerste vaccineert. Juist door bij een nieuwe pandemie kwetsbare groepen, zoals ouderen, voorrang te geven bij vaccinatie kan veel oversterfte worden voorkomen.”