Ombudsman: Demonstratierecht steeds verder onder druk
Het demonstratierecht in Nederland staat onder druk, waarschuwt Nationale ombudsman Reinier van Zutphen in een nieuw onderzoek. Overheid en politiek richten zich volgens hem te veel op risicobeheersing en het beperken van overlast, waardoor burgers zich ontmoedigd voelen om te demonstreren. Dit meldt de Ombudsman vandaag.
Volgens Van Zutphen ontstaat een neerwaartse spiraal: hoe meer overheid en politiek inzetten op controle en begrenzing, hoe groter de afstand tot demonstranten wordt. Sommige burgers haken daardoor af, terwijl anderen juist verharden. Dat versterkt vervolgens de neiging tot verdere risicobeheersing.
Negatieve beeldvorming en nadruk op orde
Sinds zijn onderzoek uit 2018 mengen Tweede Kamer en kabinet zich nadrukkelijker in het debat over demonstraties. Tegelijkertijd is de publieke en politieke beeldvorming volgens hem negatiever geworden.
De aandacht gaat vaak uit naar incidenten en ordeverstoringen, terwijl de meeste demonstraties vreedzaam verlopen. Daardoor voelen burgers zich minder gesteund om publiekelijk hun mening te uiten.
De ontwikkeling vertaalt zich volgens de ombudsman ook in beleid. Gemeenten leggen regelmatig standaardbeperkingen op die op gespannen voet staan met het demonstratierecht. Ook klinkt vanuit Tweede Kamer en kabinet steeds vaker de roep om demonstraties verder in te perken via moties en wetsvoorstellen.
Van Zutphen is kritisch: "Probeer risico’s niet te beheersen met algemeen beleid dat álle demonstranten raakt, vanwege incidenten bij een deel van de demonstraties."
Geweld en vernieling vallen buiten demonstratierecht
De ombudsman erkent dat incidenten rond demonstraties grote impact kunnen hebben. Als voorbeeld noemt hij de recente rellen en brandstichting bij de noodopvang in Loosdrecht.
Tegelijkertijd benadrukt hij dat geweld en ernstige vernielingen buiten de bescherming van het demonstratierecht vallen. “Demonstratierecht gaat over het vreedzaam uiten van een mening. Rellen heeft daar niets mee te maken.”
Rechtsbescherming schiet tekort
De ombudsman ziet klachten over politiegeweld bij demonstraties toenemen. Sommige demonstranten spreken zelfs van 'excessief' geweld. Van Zutphen is kritisch op de afhandeling van klachten hierover. Demonstranten hebben weinig vertrouwen in een onafhankelijke behandeling van hun klachten door de politie.
Ook breder schiet de rechtsbescherming van demonstranten tekort. Demonstranten weten niet altijd welke beperkingen door gemeenten zijn opgelegd en hoe zij daar bezwaar tegen kunnen maken.
Volgens Van Zutphen is goede rechtsbescherming essentieel voor het functioneren van het demonstratierecht. Overheidsoptreden moet toetsbaar zijn, zodat de overheid daarvan kan leren en haar handelen zo nodig kan aanpassen.
Oproep aan Kamer en kabinet
In aanloop naar het Kamerdebat over het demonstratierecht roept de Nationale ombudsman regering en parlement op het demonstratierecht actief te beschermen “in woord én daad” en terughoudend te zijn met nieuwe beperkingen.
"De wet biedt al genoeg mogelijkheden om demonstraties ordelijk te laten verlopen en waar nodig proportioneel te begrenzen. Aanpassen is niet alleen onnodig, het doet meer kwaad dan goed."